સીધા સામગ્રી પર જાઓ
JAIN WAVES

જૈન જ્ઞાન

ચોપડા પૂજન

દિવાળીની રાતે ખોલાતા ચોપડા: શું લખાય છે, કયા ક્રમમાં, અને ત્રણ પ્રકાશિત વિધિઓ કેમ જુદી પડે છે.

6
મિનિટ વાંચવામાં
3
વિષય સમાવિષ્ટ
સૌ માટે
કોના માટે
મૂળ વાતોથી શરૂજૈન જ્ઞાન

આ શું છે

દિવાળીની રાત્રે જૈન વેપારી કુટુંબ પોતાના નવા ચોપડામાં લખતાં પહેલાં તેમની પૂજા કરે છે. ગુજરાતી નામ ચોપડા પૂજન છે — ચોપડો એટલે વહી; તેને શારદા પૂજન પણ કહે છે, શારદા એટલે સરસ્વતીના નામે, અને મુહૂર્ત પૂજન કે વહી-ખાતા પૂજન પણ. કેન્દ્રમાં ચોપડા જ છે: જે વર્ષ શરૂ થાય છે તે વીર નિર્વાણ સંવતનું વર્ષ છે, અને ચોપડો મહાવીરના નિર્વાણની રાત્રે તથા ગૌતમ સ્વામીના કેવળજ્ઞાનની સવારે ખૂલે છે. દિગંબર વિધિ કારણ સીધું કહે છે — એ યુગ પરિવર્તનનો સમય હતો, તેથી નવી વ્યવસ્થાના પ્રારંભ માટે આ સમય યોગ્ય મનાયો.

ક્યારે થાય છે

દિવાળીએ — એ અમાસ જે ગુજરાતી ગણતરીમાં આસો વદ અમાસ છે અને રાજસ્થાનીમાં કારતક વદ અમાસ, મહાવીરના નિર્વાણની રાત. દિગંબર વિધિ ગોધૂલિ બેલા કહે છે, આશરે સાંજે ચારથી સાત, ઘરે અને પછી દુકાને. શ્વેતાંબર પરંપરાની વિધિઓ દિવાળી સાંજના પસંદ કરેલા શુભ મુહૂર્તની વાત કરે છે. ગુજરાતમાં ઘણા ધંધા ઔપચારિક રીતે લાભ પાંચમ — કારતક સુદ 5, જ્ઞાન પંચમીની જ તિથિ — એ ખૂલે છે અને ખરેખર લખવાનું ત્યારે જ શરૂ કરે છે.

જે લોકો ખરેખર શોધે છે

પ્રથમ પાના પર શું લખાય છે

ત્રણ સ્વતંત્ર રીતે શબ્દબદ્ધ જૈન વિધિઓ, અહીં બરાબર એ જ રીતે જેમ તેમના સ્રોત આપે છે.

નીચેથી કંઈ પણ ઉતારતાં પહેલાં આ વાંચો

આ ત્રણેય પાઠ જુદા છે, અને જોડણી વિશે નહીં. એ આ બાબતે જુદા છે કે કયો આદર્શ પુરુષ કયો ગુણ આપે છે: એકમાં ભરત ચક્રવર્તી ઋદ્ધિ આપે છે અને ધન્ના-શાલિભદ્ર સંપત્તિ; બીજામાં ભરત પદવી આપે છે અને ધન્ના-શાલિભદ્ર ઋદ્ધિ, કેસરિયાજી ઉમેરાય છે અને પુણિયા શ્રાવક સાવ ગેરહાજર છે; ત્રીજામાં આશીર્વાદ-યાદી છે જ નહીં. અમે તેમને ભેળવ્યા નથી, કારણ કે ભેળવવાથી ચોથો પાઠ બનત જે કોઈ ચોપડામાં કદી લખાયો જ નથી. તમારા કુળનો કે તમારા દેરાસરનો પાઠ લો.

જો આ ખોટું હોય તો જણાવો

અમે અમારા સ્રોત બતાવ્યા છે અને એ પણ જણાવ્યું છે કે એ ક્યાં જુદા પડે છે. જો તમે આને ખોટું જાણતા હો, અથવા તમારી પાસે કોઈ છપાયેલી વિધિ કે પંચાંગ હોય જે આનો નિર્ણય કરી દે, તો કૃપા કરીને જણાવો — અમે સુધારીશું અને તમારું નામ આપીશું.

વિષયપ્રથમ પાનાના ત્રણ પાઠ, અને તેમના મતભેદ

તમારું નામ અને ઇમેઇલ જવાબ આપવા તથા તમને શ્રેય આપવા માટે વપરાય છે, અને તમારી સંમતિ વગર કદી પ્રકાશિત થતાં નથી.

દરેક જૈન વિધિમાં જે છે

શબ્દો જુદા પડવા લાગે એ પહેલાં, આટલું ત્રણેયમાં સહિયારું છે.

  1. 1

    સ્વસ્તિક

    પાનાની ટોચે કંકુ, રોળી કે ચંદનથી.

  2. 2

    શ્રીનો મેરુ

    પહેલી લીટીમાં એક શ્રી, બીજીમાં બે, નવ સુધી — કેટલાક પાઠ પાંચે અટકે છે — મંગળનો પર્વત રચતાં.

  3. 3

    શ્રી શુભ અને શ્રી લાભ

    સ્વસ્તિકની બંને બાજુ.

  4. 4

    મંગળ આહ્વાન

    પાનાની સૌથી ઉપર.

  5. 5

    નમસ્કાર યાદી

    તીર્થંકરો અને ગુરુઓની. કયાં નામ આવે — અહીંથી જ વિધિઓ જુદી પડવા લાગે છે.

  6. 6

    આદર્શ પુરુષોની આશીર્વાદ-યાદી

    દરેક પાસેથી એક ગુણ. શ્વેતાંબર પરંપરાની વિધિઓમાં એ કેન્દ્રીય છે અને જે દિગંબર વિધિ અમને મળી તેમાં ગેરહાજર.

  7. 7

    તારીખ સાથેની સંકલ્પ પંક્તિ

    પહેલાં વીર સંવત, પછી વિક્રમ સંવત, પછી તિથિ, વાર અને ઈસવી તારીખ. બંને શ્વેતાંબર-પરંપરાની વિધિઓ વીર સંવત પહેલાં મૂકે છે — આ ક્રમ પોતે જ એક કથન છે.

શ્વેતાંબર

વિધિ ક — શ્વેતાંબર પરંપરાની હિન્દી વિધિ

We Are Jain (community blog)

આ સામુદાયિક બ્લોગ છે, સંસ્થાગત પ્રકાશન નહીં — પણ અમને ક્યાંય મળેલી સૌથી પૂર્ણ હિન્દી વિધિ આ જ છે.

॥ ॐ अर्हं नमः ॥

Oṃ Arhaṃ namaḥ

અર્હતને નમસ્કાર.

णमोत्थुणं समणस्स भगवओ महावीरस्स

Ṇamotthuṇaṃ samaṇassa bhagavao Mahāvīrassa

શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને નમસ્કાર હો.

श्री
श्री श्री
श्री श्री श्री
… ९ तक

શ્રીનો મેરુ, એકથી નવ. પછી રોળીથી સ્વસ્તિક, બંને બાજુ શ્રી શુભ અને શ્રી લાભ.

श्री आदिनाथाय नमः, श्री शांतिनाथाय नमः, श्री पार्श्वनाथाय नमः, श्री महावीराय नमः, श्री कुलदेवी जी नमः, श्री सद्गुरुभ्यो नमः

શ્રી આદિનાથ, શ્રી શાંતિનાથ, શ્રી પાર્શ્વનાથ, શ્રી મહાવીર, કુળદેવી અને સદ્ગુરુઓને નમસ્કાર.

श्री गौतम स्वामी जी की लब्धि, श्री भरत चक्रवर्ती जी की ऋद्धि, श्री बाहुबली जी का बल, श्री अभय कुमार जी की बुद्धि, श्री कयवन्ना जी का सौभाग्य, श्री धन्ना-शालिभद्र जी की सम्पत्ति, श्री श्रेयांस कुमार जी की दानवृत्ति, श्री पुणिया श्रावक जी सा संतोष प्राप्त हो जी ।

અમને શ્રી ગૌતમ સ્વામીની લબ્ધિ, શ્રી ભરત ચક્રવર્તીની ઋદ્ધિ, શ્રી બાહુબલીનું બળ, શ્રી અભય કુમારની બુદ્ધિ, શ્રી કયવન્નાનું સૌભાગ્ય, શ્રી ધન્ના-શાલિભદ્રની સંપત્તિ, શ્રી શ્રેયાંસ કુમારની દાનવૃત્તિ અને શ્રી પુણિયા શ્રાવકનો સંતોષ પ્રાપ્ત થાઓ.

श्री वीर सम्वत् …, विक्रम सम्वत् …, शुभ मिती कार्तिक वदी ३०, शुभ वार …

તારીખ સાથેની સંકલ્પ પંક્તિ, વીર સંવત પહેલાં. નોંધો કે આ વિધિ કારતક વદી 30 લખે છે — એ જ રાતનું પૂર્ણિમાંત (રાજસ્થાની) નામ, જેને ગુજરાતી ચોપડો આસો વદ અમાસ કહેશે.

શ્વેતાંબર

વિધિ ખ — શ્વેતાંબર પરંપરાની હિન્દી વિધિ

Jainkart — reproducing a printed vidhi

એક જૈન વિક્રેતાના લાઇબ્રેરી-પાના પર છપાયેલી વિધિની નકલ. માળખું વિધિ ક જેવું, આરોપણ જુદું.

॥ ॐ अर्हम् नमः ॥

Oṃ Arham namaḥ

અર્હમને નમસ્કાર. પછી શ્રીનો મેરુ, એકથી નવ, અને શ્રી લાભ – શ્રી શુભ.

श्री पार्श्वनाथाय नमः । श्री महावीराय नमः । श्री सद्गुरूभ्यो नमः । श्री सरस्वत्यै नमः ॥ श्री लक्ष्मी देव्यै नमः ।

શ્રી પાર્શ્વનાથ, શ્રી મહાવીર, સદ્ગુરુ, શ્રી સરસ્વતી અને શ્રી લક્ષ્મી દેવીને નમસ્કાર.

श्री गौतम स्वामीजी जैसी लब्धि हो। श्री केशरियाजी जैसा भंडार भरपूर हो। श्री भरत चक्रवर्तीजी जैसी पदवी हो। श्री अभयकुमारजी जैसी बुद्धि हो। श्री कवयन्नाजी सेठ जैसा सौभाग्य हो। श्री बाहुबली जी जैसा बल प्राप्त हो। श्री धन्ना-शालिभद्रजी जैसी ऋद्धि हो। श्री श्रेयांसकुमार जी जैसी दान वृत्ति हो।

શ્રી ગૌતમ સ્વામી જેવી લબ્ધિ હો; શ્રી કેસરિયાજી જેવો ભંડાર ભરપૂર હો; શ્રી ભરત ચક્રવર્તી જેવી પદવી હો; શ્રી અભયકુમાર જેવી બુદ્ધિ હો; શ્રી કવયન્ના શેઠ જેવું સૌભાગ્ય હો; શ્રી બાહુબલી જેવું બળ હો; શ્રી ધન્ના-શાલિભદ્ર જેવી ઋદ્ધિ હો; શ્રી શ્રેયાંસકુમાર જેવી દાનવૃત્તિ હો.

श्री वीर संवत् 25.. विक्रम संवत् 20... शुभ मिति कार्तिक बदी… वार… तदनुसार तारीख… महिना… सन् 20…. ईस्वी मुहूर्त …

તારીખ સાથેની સંકલ્પ પંક્તિ, અહીં પણ વીર સંવત પહેલાં.

અહીં શું જુદું છે

વિધિ ક ની સરખામણીએ: આદિનાથ અને શાંતિનાથ નીકળી જાય છે, સરસ્વતી અને લક્ષ્મી ઉમેરાય છે. ભરત ચક્રવર્તી ઋદ્ધિ નહીં, પદવી આપે છે. ધન્ના-શાલિભદ્ર સંપત્તિ નહીં, ઋદ્ધિ આપે છે. કેસરિયાજી — કેસરિયાજી તીર્થના ઋષભદેવ — ભંડાર ભરપૂર થવા માટે ઉમેરાય છે. અને પુણિયા શ્રાવકનો સંતોષ સાવ ગેરહાજર છે. આ જોડણીના ભેદ નથી: આ બે વિધિથી લખાયેલા બે ચોપડા જુદી વ્યક્તિઓ પાસેથી જુદી વસ્તુઓ માગે છે.

દિગંબર

વિધિ ગ — દિગંબર હિન્દી વિધિ

Jinvani (Digambar liturgy site)

।। श्री महावीरस्वामिने नमः ।।

Śrī Mahāvīrasvāmine namaḥ

શ્રી મહાવીર સ્વામીને નમસ્કાર. પછી શ્રી લાભ — શ્રી — શ્રી શુભ, પાંચ લીટીના શ્રી-મેરુ ઉપર.

श्री ऋषभाय नमः । श्री महावीरस्वामिने नमः । श्री गौतमगणधराय नमः । श्रीजिनमुखोद्भवसरस्वतीदेव्यै नमः । श्री केवलज्ञानलक्ष्मीदेव्यै नमः ।

શ્રી ઋષભ, શ્રી મહાવીર સ્વામી, શ્રી ગૌતમ ગણધર, જિનના મુખેથી ઉદ્ભવેલી સરસ્વતી દેવી અને કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી દેવીને નમસ્કાર.

नगर मध्ये …… शुभमिति…… वार…… सं…… वीर निर्वाण सं…… ता……माह……सन्…… लग्न……नक्षत्र…… शुभ बेला में नवीन मुहूर्त किया। नाम दुकान……… नाम बही………

નગર —— માં, શુભ તિથિ ——, વાર ——, સંવત ——, વીર નિર્વાણ સંવત ——, તારીખ, માસ, સન ——, લગ્ન ——, નક્ષત્ર ——, શુભ બેલામાં નવીન મુહૂર્ત કર્યું. દુકાનનું નામ ——. ચોપડાનું નામ ——.

અહીં શું જુદું છે

આ પાઠમાં બે વાત થોભીને જોવા જેવી છે, કારણ કે આખા અનુષ્ઠાનનો જૈન મર્મ એ જ છે. શ્રીજિનમુખોદ્ભવસરસ્વતીદેવ્યૈ નો અર્થ છે "જિનના મુખેથી ઉદ્ભવેલી સરસ્વતી દેવીને" — એટલે જિનવાણી, વાણી પોતે, બ્રાહ્મણી સરસ્વતી નહીં. શ્રી કેવલજ્ઞાનલક્ષ્મીદેવ્યૈ નો અર્થ છે "કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મીને" — જે સ્પષ્ટ કહે છે કે જે સંપત્તિ માગવામાં આવે છે તે જ્ઞાન છે. અને અહીં આદર્શ પુરુષોની આશીર્વાદ-યાદી છે જ નહીં.

સંસ્થાગત રીતે શું પુષ્ટ છે, અને શું નહીં

જૈન ક્વૉન્ટમ — સ્કૅન કરેલા જૈન સાહિત્ય પર ચાલતું શોધ-એન્જિન — સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટ કરે છે કે નવા ચોપડાના મંગલાચરણમાં ચાર વ્યક્તિઓનું સ્મરણ થાય છે: ગૌતમ સ્વામીની લબ્ધિ, અભયકુમારની બુદ્ધિ, શાલિભદ્રની ઋદ્ધિ અને કયવન્નાનું સૌભાગ્ય. ઉપલબ્ધ સૌથી પ્રબળ પ્રમાણ આ જ છે, અને એ ફક્ત આ ચારને જ સ્પર્શે છે. બાકીનાં ચાર નામ — ભરત, બાહુબલી, શ્રેયાંસ કુમાર અને પુણિયા શ્રાવક — ફક્ત સામુદાયિક વિધિઓ પર ટકેલાં છે. આઠ નામોની યાદીનો કોઈ સંસ્થાગત સ્રોત અમને કોઈ સ્વરૂપે મળ્યો નથી.

Jain Quantum — Kayvanna Rasmala

બિન-જૈન વિધિ, અને એ અહીં કેમ છે

જે ગુજરાતી વેપારી વિધિ જૈન નથી, તે ટોચની વચ્ચે ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ થી શરૂ થાય છે, સ્વસ્તિક સાથે શુભ-લાભને લક્ષ્મી અને કુબેર પાસે મૂકે છે, અને પાના પર એક સિક્કો ચોંટાડે છે. અમે તેનું વર્ણન ફક્ત એટલા માટે કરીએ છીએ કે ભેદ સ્પષ્ટ રહે: જૈન પ્રથમ પાના પર ગણેશ હોતા નથી, અને તેના શ્રી શુભ તથા શ્રી લાભ ગણેશની નહીં, જિન-નમસ્કારની પાસે ઊભા હોય છે. લક્ષ્મી અને સરસ્વતી, જ્યાં આવે છે ત્યાં પણ, પુનર્વ્યાખ્યાયિત છે — કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી અને જિનવાણી. ભાવનગરની એક શ્વેતાંબર સુધારા-પુસ્તિકા, શ્રી જૈન વિવાહ વિધિ, અંતર્ગત તર્ક સ્પષ્ટ કહે છે: તે ગણેશ અને અન્ય દેવોની પૂજાને મિથ્યાત્વ ગણી નિરુત્સાહિત કરે છે.

પૂજા

ક્રમ, બંને પરંપરામાં

કોઈ એક બીજાનો સારાંશ નથી. બંને પૂરા, સાથે સાથે, એ જ વિધિઓમાંથી જે દરેક પરંપરા પ્રકાશિત કરે છે.

શ્વેતાંબર

  1. 1

    સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરો, પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ કરી શુદ્ધ આસને બેસો. બાજોઠ પર લાલ વસ્ત્ર પાથરી ભગવાન મહાવીર, ગૌતમ સ્વામી, દાદા ગુરુદેવ, સરસ્વતી અને લક્ષ્મીની પ્રતિમાઓ સ્થાપો.

  2. 2

    નવો વહી-ખાતો, કલમ અને ખડિયો બાજોઠ પર મૂકો.

  3. 3

    શુદ્ધ પાણીનો કળશ, તેના પર માવલી બાંધેલી; આરતી થાળીમાં માવલી વીંટેલું નાળિયેર, સાત આખી સોપારી, અક્ષત, નૈવેદ્ય, કપૂર, અને પંચામૃતથી ધોયેલા ચાંદીના રૂપાનાણાં.

  4. 4

    જમણી બાજુ ઘીનો દીવો, ડાબી બાજુ ધૂપ કે અગરબત્તી.

  5. 5

    સૌના કપાળે તિલક અને અક્ષત.

  6. 6

    ત્રણ નવકાર ગણી જમણા કાંડે માવલી બાંધો; એક-એક નવકાર ગણી કલમ અને ખડિયા પર માવલી બાંધો.

  7. 7

    પ્રથમ પાનું લખો.

  8. 8

    સ્વસ્તિક પર અખંડ નાગરવેલનું પાન મૂકો, તેના પર સોપારી, એલચી, લવિંગ અને ચાંદીનો સિક્કો.

  9. 9

    દુકાનની ગાદી પર બધા ચોપડા અને બિલ-બુક ખોલો અને દરેક પર સોપારી, એલચી અને લવિંગ સાથે પાન મૂકો.

  10. 10

    ચોપડાની ચારે બાજુ અખંડ જળધારા દો; વાસક્ષેપ, અક્ષત અને પુષ્પ કુસુમાંજલિ રૂપે લઈ મંગળ શ્લોક બોલો.

  11. 11

    આમંત્રણ મંત્ર, પછી પાંચ શ્લોકની પંચ-પરમેષ્ઠી સ્તુતિ.

  12. 12

    અષ્ટ-દ્રવ્ય પૂજા — આઠ દ્રવ્ય ક્રમશઃ, દરેક પર એ જ મંત્ર: ॐ ह्रीं श्री भगवत्यै केवलज्ञान स्वरूपायै, लोकालोक प्रकाशिकायै, सरस्वत्यै, लक्ष्मीदेव्यै [जलं / चंदनं / पुष्पं / धूपं / दीपं / अक्षतं / नैवेद्यं / फलं] समर्पयामि स्वाहा ॥ નોંધો કોને સંબોધાય છે: જેનું સ્વરૂપ કેવળજ્ઞાન છે, જે લોક અને અલોકની પ્રકાશિકા છે. આ જિનવાણી છે.

  13. 13

    ઊભા રહી સારસ્વત સ્તોત્ર અને લક્ષ્મી સ્તોત્ર; પછી દીવા અને કપૂરથી આરતી.

  14. 14

    શ્રી ગૌતમાષ્ટક, આઠ શ્લોકનું સ્તવન જે આમ શરૂ થાય છે: अंगुष्ठे अमृत बसे, लब्धि तणा भण्डार । श्री गुरु गौतम समरिये, वांछित फल दातार ॥१॥ — અંગૂઠામાં અમૃત વસે છે, તેઓ લબ્ધિના ભંડાર છે; શ્રી ગુરુ ગૌતમનું સ્મરણ કરો, તેઓ વાંછિત ફળના દાતા છે.

  15. 15

    સરસ્વતી માળા — ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ब्लूं ह्रीं ऐं नमः ॥ — પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ કરી એક કે ત્રણ માળા.

  16. 16

    પૂજામાં રહી ગયેલી ત્રુટિઓ માટે ત્રણ શ્લોકમાં ક્ષમાયાચના; પછી યાચકોને દાન અને સાધર્મિક ભક્તિ.

  17. 17

    આખી રાત, ફક્ત વિધિ ક માં: णमोत्थुणं समणस्स भगवओ महावीरस्स ની માળા, પછી ॐ ह्रीं श्रीं महावीर स्वामी सर्वज्ञाय नमः — મધ્યરાત્રિ સુધી વીસ માળા; ॐ ह्रीं श्रीं महावीर स्वामी पारंगताय नमः — સવારે ચાર સુધી વીસ; ॐ ह्रीं श्रीं गौतम स्वामी केवलज्ञानाय नमः — સૂર્યોદય સુધી વીસ. પછી દેરાસર દર્શન, લાડુ ચઢાવવો, ગુરુ-વંદન, અને ગૌતમ રાસનું શ્રવણ.

દિગંબર

  1. 1

    સવારે દેરાસરમાં: સ્નાન કરી કુટુંબ સાથે જાઓ, વંદના કરો; મૂળનાયકની વેદી પર ચાર-ચાર વાટના સોળ દીવા કરો; મહાવીર સ્વામી પૂજન; નિર્વાણ કાંડનો પાઠ; મોક્ષ-કલ્યાણક અર્ઘ્ય અને અર્ઘ્ય સાથે નિર્વાણ લાડુ.

  2. 2

    ઘરે, ગોધૂલિ બેલામાં — આશરે સાંજે ચારથી સાત — ઈશાન ખૂણામાં. ચાર-ચાર વાટના સોળ દીવા, ચોસઠ જ્યોત: સોળ દીવા એ ષોડશ-કારણ ભાવનાઓ છે જેનાથી મહાવીરે તીર્થંકર-પ્રકૃતિ બાંધી, અને ચોસઠ જ્યોત ચોસઠ ઋદ્ધિઓ છે. શુદ્ધ ઘી શ્રેયસ્કર.

  3. 3

    પછી દીપાવલી પૂજન, સરસ્વતી પૂજન, ચોસઠ ઋદ્ધિ અર્ઘ્ય, અને ધોયેલાં અષ્ટ-દ્રવ્ય. પહેલાં તિલક અને માવલી, મંગળ શ્લોક સાથે.

  4. 4

    શુદ્ધિ-પ્રોક્ષણ: ॐ ह्रीं अमृते अमृतोद्भवे…; દીપ-પ્રજ્વલન: ॐ ह्रीं अज्ञानतिमिरहरं दीपकं प्रज्ज्वलामि स्वाहा ।

  5. 5

    દુકાન પૂજન: એ જ, અથવા ટૂંકમાં પંચ પરમેષ્ઠી માટે પાંચ દીવા.

  6. 6

    અર્ઘ્ય ક્રમથી: દેવ-શાસ્ત્ર-ગુરુ; વીસ વિદ્યમાન તીર્થંકર; ચોવીસી; મહાવીર સ્વામી; સરસ્વતી; અને ગૌતમ સ્વામી સાથે અગિયાર ગણધર.

  7. 7

    દુકાનની ગાદી પર ચોપડા પૂજન: નવા ચોપડાના પ્રથમ પાના પર હળદર કે રોળીનો સ્વસ્તિક, શ્રી-મેરુ, અને વિધિ ગ નો લેખ.

  8. 8

    શાંતિ પાઠ અને વિસર્જન; પછી ણમોકાર જાપ કે ભક્તામર સાથે રાત્રિ-જાગરણ. જો એ ન થાય, તો છેવટે મુખ્ય દીવો જાળીથી ઢાંકી આખી રાત સળગતો રાખો.

  9. 9

    બારણે ચોવીસ આંબા કે આસોપાલવનાં પાનનું વંદનવાર બાંધો, ચોવીસ તીર્થંકરો માટે. પૂજન-નિર્માલ્ય પક્ષીઓને કે દેરાસરના માળીને.

  10. 10

    અને વિધિમાં એક સ્પષ્ટ સૂચના: दीपावली के दिन पटाखे, अनार बिलकुल न छुड़ावें — દિવાળીએ ફટાકડા બિલકુલ નહીં. એ લાખો જીવોનો ઘાત કરે છે, પ્રદૂષણ ફેલાવે છે, અને ભારે પાપ બંધાવે છે.

એક શબ્દનો ફરક

શ્વેતાંબર

मंगलं भगवान् वीरो, मंगलं गौतम प्रभुः ।
मंगलं स्थूलिभद्राद्याः, जैनो धर्मोऽस्तु मंगलम् ॥

મંગળ છે ભગવાન વીર, મંગળ છે ગૌતમ પ્રભુ, મંગળ છે સ્થૂલિભદ્ર આદિ — જૈન ધર્મ મંગળ હો.

દિગંબર

मंगलम् भगवान वीरो, मंगलम् गौतमो गणी ।
मंगलम् कुन्दकुन्दाद्यो, जैन धर्मोऽस्तु मंगलम् ॥

મંગળ છે ભગવાન વીર, મંગળ છે ગણી ગૌતમ, મંગળ છે કુંદકુંદ આદિ — જૈન ધર્મ મંગળ હો.

એ જ શ્લોક, એક શબ્દનો ફરક. શ્વેતાંબર પરંપરાનો પાઠ ત્રીજા સ્થાને સ્થૂલિભદ્રને લે છે; દિગંબર પાઠ કુંદકુંદને. બીજું કંઈ બદલાતું નથી. જો કદી એક ચોખ્ખું ઉદાહરણ જોઈતું હોય કે વ્યવહારમાં સાંપ્રદાયિક ભેદ કેવો દેખાય છે — આ જ છે.

ભેદ

શું બદલાય છે, અને ક્યાં

દિગંબર અને શ્વેતાંબર
દિગંબર: દેરાસરમાં નિર્વાણ કાંડ અને નિર્વાણ લાડુ; ચાર-ચાર વાટના સોળ દીવા; મંગળ શ્લોકમાં કુંદકુંદ; પ્રથમ પાના પર ઋષભ, મહાવીર, ગૌતમ ગણધર, જિનમુખોદ્ભવ-સરસ્વતી અને કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી; આદર્શ પુરુષોની યાદી મળી નથી. શ્વેતાંબર: ગૌતમાષ્ટક અને ગૌતમ રાસ, આખી રાત જાપ, ઉત્તરાધ્યયનનો પાઠ; મંગળ શ્લોકમાં સ્થૂલિભદ્ર; આદર્શ પુરુષોની યાદી કેન્દ્રીય.
ગુજરાતી અને મારવાડી
રાત એ જ. ફરક તારીખ-લીટીમાં છે, અમાંત અને પૂર્ણિમાંતના કારણે: ગુજરાતી ચોપડામાં આસો વદ 30, મારવાડીમાં કારતક વદ 30. ઉપરની બંને શ્વેતાંબર-પરંપરાની વિધિઓ વીર સંવત પહેલાં લખે છે.
ડિજિટલ ચોપડા
ટૅલી, એક્સેલ કે શીટ્સમાં હેડર નોંધ, અને "પ્રથમ પાના" નો સ્ક્રીનશૉટ — એ ફક્ત વ્યાવસાયિક બ્લોગ પર મળે છે. અમે તેને આધુનિક અનુકૂલન તરીકે જણાવીએ છીએ, પરંપરા તરીકે નહીં, અને એ કેવી રીતે કરવું તેનો કોઈ પ્રમાણભૂત સ્રોત અમારી પાસે નથી.

જે અમે પુષ્ટ કરી શક્યા નથી

છોડી દેવાને બદલે યાદીબદ્ધ. ધાર્મિક આચારના પાના પર, જે આત્મવિશ્વાસી વાક્યનો અમારી પાસે આધાર ન હોય, એ જાહેર કરેલી ખાલી જગ્યા કરતાં વધુ નુકસાન કરે છે.

ગુજરાતી લિપિમાં કોઈ જૈન લેખ
અમને કોઈ મળ્યો નથી. ગુજરાતી લિપિની શોધમાં ફક્ત હિન્દુ ચોપડા પૂજનનાં પાનાં આવ્યાં. ગુજરાતી જૈન વિધિ છપાયેલી લગભગ ચોક્કસ છે — એવા સ્કૅન છે જેમાં "જૈન ચોપડા પૂજન વિધિ" મથાળાનું પાનું છે — પણ એ ચિત્રો છે, કોઈએ નકલ કરી નથી. અમે હિન્દી વિધિનું ગુજરાતી રૂપાંતર ઘડીને તેને વિધિ-પાઠ તરીકે રજૂ નહીં કરીએ. જો તમે ગુજરાતી વાંચતા હો અને ઘરે છપાયેલી વિધિ હોય, તો નકલ મોકલો — અમને આનંદ થશે.
સ્થાનકવાસી કે તેરાપંથની કોઈ ચોપડા-પૂજન વિધિ
ક્યાંય મળી નથી. બંને પરંપરાઓ મૂર્તિ-પૂજા માનતી નથી, તેથી ઉપરની બંને વિધિઓનાં પ્રતિમા-સ્થાપના અને દેરાસરવાળાં પગલાં જેમ લખ્યાં છે તેમ લાગુ થઈ શકે નહીં, અને તેમની જગ્યાએ શું છે એ અમે જાણતા નથી. કૃપા કરીને ઉપરના પાઠને ઢાળવાને બદલે કોઈ સ્થાનકવાસી કે તેરાપંથ અધિકારીને પૂછો.
નામ કયવન્ના છે કે કવયન્ના
બંને સ્રોત જુદી જોડણી આપે છે. બંનેનો અર્થ કયવન્ના શેઠ જ છે, જે કયવન્ના રાસમાળાના નાયક છે. ઉપર દરેક વિધિ પોતાના સ્રોતની જોડણી રાખે છે, બીજાને અનુરૂપ બદલાઈ નથી.
આશીર્વાદ-યાદીની ગેરહાજરી સામાન્ય દિગંબર નિયમ છે કે નહીં
અમને જે એક દિગંબર વિધિ મળી તેમાં આદર્શ-યાદી નથી, અને બંને શ્વેતાંબર-પરંપરાની વિધિઓમાં છે. સ્રોત આ જ બતાવે છે; તેને નિયમ કહેવા માટે એ પૂરતું નથી.

જો તમે મદદ કરી શકો

બે વસ્તુઓ આ પાનાને એથી વધુ સારું બનાવશે જેટલું અમે જાતે કરી શકીએ. કોઈ ગુજરાતી વાચક જેમના ઘરે છપાયેલી જૈન ચોપડા પૂજન વિધિ હોય, ગુજરાતી લિપિનો પાઠ ઉતારી શકે, જે અમને ક્યાંય મળ્યો નથી. અને કોઈ સ્થાનકવાસી કે તેરાપંથ અધિકારી કહી શકે કે પ્રતિમા-સ્થાપનાનાં પગલાંની જગ્યાએ શું છે, જે અમે જાણતા નથી.

કેવી રીતે યોગદાન આપવું
આ અમારી પાસે નથી — શું તમે મદદ કરી શકો?

આ એ ખાલી જગ્યા છે જે અમે જાતે ભરી શક્યા નથી, અને અમે અનુમાનથી ભરવાને બદલે એ કહેવું બહેતર માનીએ છીએ. જો તમે એ આપી શકો, તો એ તમારા નામ સાથે પાના પર જશે.

વિષયગુજરાતી લિપિમાં ચોપડા પૂજનનો લેખ

અમને શું જોઈએ: ગુજરાતી લિપિમાં છપાયેલી કોઈ જૈન ચોપડા પૂજન વિધિની નકલ. અમને ફક્ત એવા ચિત્ર-સ્કૅન મળ્યા જેની કોઈએ નકલ કરી નથી, અને અમે હિન્દી પાઠનું ગુજરાતી રૂપાંતર ઘડીને તેને વિધિ-પાઠ તરીકે રજૂ નહીં કરીએ. પાનાનો ફોટો અને ટાઇપ કરેલી નકલ — તેનાથી વાત નક્કી થઈ જશે.

તમારું નામ અને ઇમેઇલ જવાબ આપવા તથા તમને શ્રેય આપવા માટે વપરાય છે, અને તમારી સંમતિ વગર કદી પ્રકાશિત થતાં નથી.

આ અમારી પાસે નથી — શું તમે મદદ કરી શકો?

આ એ ખાલી જગ્યા છે જે અમે જાતે ભરી શક્યા નથી, અને અમે અનુમાનથી ભરવાને બદલે એ કહેવું બહેતર માનીએ છીએ. જો તમે એ આપી શકો, તો એ તમારા નામ સાથે પાના પર જશે.

વિષયસ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ ચોપડા પૂજન

અમને શું જોઈએ: સ્થાનકવાસી કે તેરાપંથની કોઈ ચોપડા પૂજન વિધિ. બંને પરંપરાઓ મૂર્તિ-પૂજા માનતી નથી, તેથી ઉપરની બંને વિધિઓનાં પ્રતિમા-સ્થાપનાવાળાં પગલાં જેમ લખ્યાં છે તેમ લાગુ થઈ શકે નહીં — અને તેમની જગ્યાએ શું છે એ અમે જાણતા નથી. કોઈ છપાયેલી પુસ્તિકા, કે કોઈ સંસ્કારક કે સભાનું વચન, અમને છેવટે તેમના માટે કંઈક પ્રકાશિત કરવા દેશે.

તમારું નામ અને ઇમેઇલ જવાબ આપવા તથા તમને શ્રેય આપવા માટે વપરાય છે, અને તમારી સંમતિ વગર કદી પ્રકાશિત થતાં નથી.

જો આ ખોટું હોય તો જણાવો

અમે અમારા સ્રોત બતાવ્યા છે અને એ પણ જણાવ્યું છે કે એ ક્યાં જુદા પડે છે. જો તમે આને ખોટું જાણતા હો, અથવા તમારી પાસે કોઈ છપાયેલી વિધિ કે પંચાંગ હોય જે આનો નિર્ણય કરી દે, તો કૃપા કરીને જણાવો — અમે સુધારીશું અને તમારું નામ આપીશું.

તમારું નામ અને ઇમેઇલ જવાબ આપવા તથા તમને શ્રેય આપવા માટે વપરાય છે, અને તમારી સંમતિ વગર કદી પ્રકાશિત થતાં નથી.

સ્રોત

આ ક્યાંથી આવ્યું

ક્રમબદ્ધ, જેથી તમે કથનને વિશ્વાસ પર લેવાને બદલે તોળી શકો.

જૈન પર્વ અને વિધિની શોધોમાં ઉપર આવતાં ત્રણ સ્થળ — jainknowledge.com, jaingpt.org અને grokipedia — AI-નિર્મિત છે. આ સ્થળ પર કંઈ પણ તેમાંથી લેવાયું નથી, અને લેવાવું પણ ન જોઈએ.

આગળ જુઓ